• en
  • de
  • fr
  • pl
  • kontrast

Park Miejski w Sanoku

Zielone serce Sanoka – park miejski w Sanoku – inż. Piotr Kutiak

Historia parku miejskiego w Sanoku
Park miejski w Sanoku powstał w 1896 roku na wzniesieniu zwanym Górą Parkową, w centrum miasta. Wzniesienie to nazywało się niegdyś Władcza Góra lub Stróżnia, później nazwano je Aptekarką. W 1909 r. Rada Miejska Miasta Sanoka nadała mu nazwę Góra im. Adama Mickiewicza, najbardziej popularną i powszechnie używaną przez sanoczan nazwą tego najwyższego w centrum miasta wzniesienia jest Góra Parkowa.

DSC_0275

Prawo własności do dzisiejszej Góry Parkowej Sanok zawdzięcza królowej Zofii (żony Władysława Jagiełły), która to 24 listopada 1446 roku potwierdziła orzeczenie komisarzy, rozstrzygające spór pomiędzy miastem Sanokiem, a Tomaszem Skonczewiczem o ogród na górze Stróżnia, na mocy którego teren przyznano miastu. Góra parkowa nosiła wówczas nazwę Stróżni od straży wystawianych na szczycie, mających ostrzegać służbę na zamku przed zbliżaniem się nieprzyjaciela.

W latach 1896-98 roku na szczycie góry młodzież Gimnazjum Męskiego usypała Kopiec Mickiewicza, wieńcząc go kamiennym głazem. Uczczono w ten sposób 100-tną rocznicę urodzin Adama Mickiewicza. W tym samym roku Rada Miasta Sanoka nadała parkowi i ulicy biegnącej obok imię Adama Mickiewicza. Ówczesny park liczył 6 ha powierzchni i pieczę nad nim sprawował etatowy ogrodnik miejski. Nosił on nazwę park miejski im. Adama Mickiewicza. W roku 1909 w wyniku działań Towarzystwa Upiększania Miasta Sanoka dr Aleksander Mniszek- Tchórznicki ofiarował miastu 7 morgów ziemi przylegających do istniejącego parku. Nową część ogrodu miejskiego, decyzją Towarzystwa nazwano imieniem Fryderyka Chopina, upamiętniając 100 rocznicę jego urodzin. W 1910 roku obudowano piaskowcem źródełko w parku, a na ścianie oporowej umieszczono pamiątkową tablicę, przedstawiającą medalion z wizerunkiem kompozytora. W parku znajduje się również zabytkowy budynek stacji wodociągowej z lat 30-stych XX w. Umieszczona na nim tablica zawierającą informacje o budowie sanockich wodociągów w latach 1934 – 1936. Według źródeł w roku 1510 król Zygmunt Stary ufundował 100 talentów na budowę wodociągu dla miasta z grawitującym ujściem na Stróżni o przewodach wykonanych z drzewa świerkowego, drążonego w środku i łączeniach zalewanych żywicą. Budynek ten służy obecnie jako rezerwowy zbiornik wody pitnej.

Około 50 metrów od źródełka w kierunku północno-zachodnim znajduje się dawna skocznia narciarska na jej stromym stoku, dziś można odnaleźć stare zardzewiałe elementy skoczni. Na terenie ogrodu Publicznego można też zobaczyć stare urządzenia służące przed kilkudziesięciu laty jako „ścieżka zdrowia”.

Przy urządzonym wejściu od ulicy Mickiewicza (fot nr 1) znajduje się Pomnik Wdzięczności. Został on wykonany z patynowanej miedzianej blachy. Jego autorami byli: Jan Krug, Wojciech Frik, Andrzej Getter i Józef Sokowski. Upamiętnia on miejsce pochówku żołnierzy radzieckich, poległych podczas walk w frontowych w 1944 r. Na miejscu obecnego pomnika stał niegdyś skromny obelisk, wzniesiony w 1951r. W roku 1977 dokonano ekshumacji żołnierzy przenosząc ich na wydzieloną kwaterę cmentarza przy ulicy Rymanowskiej.

Wejście południowe do parku od strony ożywia pomnik Tadeusza Kościuszki w otoczeniu buków w odmianie purpurolistnej. Został on wzniesiony w 1962 r. przez Józefa Potempa wg projektu Józefa Marka i Józefa Wajdy.

1-DSC03234

Park miejski w Sanoku – stan obecny

Park Miejski w Sanoku o powierzchni 10 ha jest największym parkiem typu górskiego w Polsce. Usytuowany na Górze Parkowej o wysokości 364 m n.p.m. w centrum miasta stanowi jego dominantę krajobrazową (fot nr 2). Założony został w latach dziewięćdziesiątych XIX w., kryje w sobie sporo cennych pamiątek po wielu pokoleniach sanoczan. Elementy krajobrazowe zaplanowane w latach dziewięćdziesiątych XIX w. przez architekta miejskiego Władysława Beksińskiego, dziadka słynnego malarza, odzwierciedlały ówczesny pogląd na sztukę ogrodniczą. Secesyjny układ alejek parkowych ułożonych wzdłuż warstwic Góry Parkowej z naturalistycznym układem pięter roślinnych w drzewostanie, obecnie wyłożonych kostką brukową o łącznej powierzchni 8 000 m2, uzupełniają elementy małej architektury (kosze, ławki oraz parkingi rowerowe).

Park jest obiektem ogólnodostępnym, prowadzą do niego trzy zagospodarowane wejścia. Wejście do parku od ul. Mickiewicza wiedzie przez ozdobną bramę. Wchodzimy do parku przez duży plac ograniczony od prawej strony budynkiem Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, po lewej budynkiem II Liceum Ogólnokształcącego. Całość zamyka scena oraz Pomnik Wdzięczności. Na scenie w parku odbywa się wiele okolicznościowych koncertów, schody sceny prowadzą do najstarszej części ogrodu publicznego. Plac wyposażony jest w ławeczki oraz długie ławy z siedziskami biegnące wzdłuż muru oporowego.

Drugie wejście od strony południowej prowadzi od ul. Kościuszki. W tle koron buków odmiany purpurolistnej wznosi się pomnik Tadeusza Kościuszki usytuowany na placu, gdzie odbywają się uroczystości rocznicowe i patriotyczne. Wejście urządzono przy użyciu płyt piaskowca z wykorzystaniem kwater na rośliny jednoroczne i krzewy ozdobne.

Trzecie wejście od strony północnej prowadzące od ul. 2 Pułku Strzelców Podhalańskich wiedzie stromym podejściem wśród 80-letniego drzewostanu do miejsca zwanego Źródełkiem Chopina – cennej pamiątki historycznej z tryskającym z góry źródełkiem.
Oddana do użytku w wrześniu 2007 r. platforma widokowa, stała się niewątpliwą atrakcją parku miejskiego w Sanoku. Taras widokowy położony na wysokości 350 m n.p.m. o powierzchni 74 m2 dostarcza niesamowitych widoków na Dolinę Sanu, Góry Słonne, Pogórze Dynowskie i Bukowskie oraz Beskid Niski i fragment Bieszczadów. Z platformy możemy obserwować nie tylko piękne widoki i zjawiska astronomiczne, ale także otaczającą nasz przyrodę. Dwa poziomy platformy są doskonałym miejscem do obserwacji ptaków, owadów oraz zmian zachodzących w szacie roślinnej parku.

Od strony wschodniej, u podnóży Kopca Mickiewicza znajduje się przekaźnik telewizyjny, został on postawiony w 1972 roku i w trakcie jego budowy uległa częściowemu zniszczeniu szata roślinna parku.

1-DSC00134

Rewitalizacja parku miejskiego

Przez wiele lat po II Wojnie Światowej, dokonywano w nim jedynie niezbędnych remontów oraz usuwano powalone stare drzewa. Z uwagi na duża wartość przyrodniczą i historyczną obiektu przystąpiono do jego rewitalizacji w roku 2005.

Pierwszym etapem była inwentaryzacja drzewostanu parkowego, składającego się z dwóch historycznych części: wschodniej i zachodniej. Przeważającą część drzew objęto zabiegami chirurgiczno – dendrologicznymi, trwającymi od października 2005 do czerwca 2007 r. Objęto cięciami pielęgnacyjnymi ponad 2500 drzew. Zabiegi w drzewostanie parkowym miały na celu uporządkowanie kolekcji cennych i wiekowych drzew, eliminację zagrożeń związanych z wydzielaniem się posuszu oraz obecnością chorych i zamierających drzew, a także przedłużenie życia i poprawę warunków siedliskowo-bytowych drzew o rozmiarach pomnikowych. Koszty zabiegów pokryte zostały ze środków Gminnego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

W roku 2006 przebudowano wejście do parku od ul. Mickiewicza: wybudowano scenę, wymieniono nawierzchnię placu. Inwestycja ta była pierwszą z zadań projektu „Rewitalizacja infrastruktury związanej z ofertą kulturową miasta Sanoka” realizowanego w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego – Działanie 3.3.1 Rewitalizacja obszarów miejskich.

W roku 2008 zrealizowano projekt Greenkeys – “Tereny zielone jako klucz do zrównoważonych miast” finansowany jest z programu INTERREG IIIB CADSES. Całkowity budżet projektu wynosi ponad dwa miliony EUR, z czego 112 000,00 przypadało na Gminę Miasta Sanoka. Głównym celem projektu była poprawa stanu miejskich terenów zielonych jako elementu zrównoważonego miast uczestniczących w projekcie. Poprzez zainicjonowanie strukturalnych zmian, rozwinięcie „Zielonej Strategii” oraz promocji wymiany doświadczeń i dobrych praktyk w skali międzynarodowej, dążono do poprawy stanu i pełnionych funkcji miejskich przestrzeni zielonych. Ponadto w ramach projektu w Sanoku wybudowano platformę widokową w parku miejskim wraz z oświetleniem. W przypadku Sanoka projekt stanowił uzupełnienie procesu rewitalizacji miasta w obszarze terenów zielonych i wpasował się w realizowaną od 2003 roku koncepcję „Zielonego Miasta”.

Podstawowym celem projektu było odnowienie rekreacyjnych i wypoczynkowych funkcji parku. Realizacja tego celu doprowadziła do przywrócenia roli parku jako jednego z największych i najbardziej przyjaznych miejsc dla wypoczynku w mieście. Ponadto dobrze utrzymany park jest prawdziwą atrakcją turystyczną, co podkreśla platforma widokowa. Bardzo ważnym celem było także przygotowanie powierzchni parku dla potrzeb edukacji ekologicznej, której odbiorcą są sanockie przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne, studenci sanockiej uczelni oraz studenci Uniwersytetu Trzeciego Wieku.

Zrealizowano także na przełomie 2007 i 2008 roku projekt pn. „Park miejski w Sanoku platformą transgranicznej współpracy kulturalno – turystycznej pomiędzy Polską a Słowacją” w ramach Programu INTERREG III A Polska – Republika Słowacka 2004-2006. W ramach tych zadań wyremontowano 2,5 km alejek parkowych, wejście do parku od ul. Kościuszki oraz zainstalowano elementy małej architektury rekreacyjno-wypoczynkowej w postaci 50 ławek, 60 koszy na śmieci oraz 4 stojaków na rowery. Dofinansowanie tego projektu w wysokości 722 000,75 zł, stanowiło 45,5 % całości inwestycji.

Aleja Grabowa Fot P Kutiak

Charakterystyka botaniczna parku

O górskim charakterze parku świadczy nie tylko jego położenie, ale także występująca tu roślinność i świat zwierzęcy. Ponad stuletni drzewostan obfituje w wiele drzew o rozmiarach pomnikowych oraz osobliwości dendrologicznych. Polany parkowe usytuowane w najwyższych partiach Góry Parkowej nawiązują strukturą przestrzenną do bieszczadzkich połonin. Ciągi i punkty widokowe w obrębie ogrodu publicznego pozwalają podziwiać inne atrakcje przyrodnicze i historyczne miasta.

W parku występuje 50 gatunków drzew i krzewów, najstarsze okazy szacowane są na 110 lat. Nie brakuje tu ciekawych form i odmian, uwagę przykuwają malownicze zrosty dwóch rożnych gatunków.

Gatunkiem dominującym na terenie parku jest jesion wyniosły występujący w ilości przekraczającej 500 sztuk. Udział tego gatunku w drzewostanie parku szacowany jest na 17,2%. Liczny również udział grabu pospolitego widoczny jest w postaci szpalerów, ekranów oraz biogrup.. Grab pospolity występuje w parku w ilości 411 szt., stanowiąc 13,3% udziału w drzewostanie parkowym. Kolejnym najliczniej występującym parkowym gatunkiem drzewa jest lipa drobnolistna, która występuje w parku w liczbie 345 sztuk (11,2 %). Kilkanaście kilkupniowych form tego gatunku otoczono opieką stosując elastyczne wiązania typu „Cobra” zabezpieczając koronę przed złamaniem.

Park sanocki może także poszczycić się dużą kolekcją klonów. Występują tutaj 4 gatunki tych drzew: klon jawor (198 sztuk stanowiąc 6,4% udziału w drzewostanie), klon polny (200 sztuk i 6,5% udziału w drzewostanie) , klon pospolity (49 sztuk stanowiąc 1,6% udziału w drzewostanie) oraz pojedyncze okazy klonu jesionolistnego. Jawory osiągają tutaj duże rozmiary czego dowodem jest najlepiej zachowana aleja jaworowa, gdzie dobrze widoczny jest szpaler potężnych jaworów. Ponad sto okazów dębu szypułkowego spotykamy w założeniach szpalerowych i pojedynczych na obszarze całego parku. Wyjątkową urodą cieszy się najokazalszy z dębów rosnący w szczytowych partiach parku miejskiego. Jego obwód przekracza 365 cm. Ciekawostką jest, że w jego nabiegach korzeniowych wysiał się klon polny oplatając jego potężny pień. W parku spotkamy również 90 okazów robinii akacjowej, 80 sztuk brzozy brodawkowatej, 30 okazów wiązu górskiego i 30 sztuk dęba czerwonego. W porze wiosennej uwagę przyciągają kwiatostany ponad 80 sztuk czeremchy amerykańskiej, pożywienia ptakom dostarcza 127 okazów czereśni ptasiej. W maju i czerwcu na biało i na czerwono kwitnie głóg jednoszyjkowy (67 sztuk). Pozostałe gatunki w sanockim ogrodzie to jabłonie, grusze, orzech włoski, olsza szara, wierzba iwa, topola Maksymowicza i kruszyna pospolita. Rosną tu drzewa owocowe takie jak jabłonie, grusze i śliwy stanowiące wraz z leszczyną pospolitą bazę żerową dla parkowych kręgowców. Ponad 50 starych kasztanowców tworzy założenia alejowe w najstarszej części parku. Były one szczepione żelem iniekcyjnym celem zmniejszenia gradacji szrotówka kasztanowcowiaczka w latach 2004 i 2006. Ozdobą parku są najmłodsze nasadzenia w postaci surmii bigoniowej, platanów klonolistynych, świerków serbskich, tulipanowca amerykańskiego i grójecznika japońskiego.

Drzewa iglaste w parku stanowią zdecydowaną mniejszość. Ich udział jest większy w nowszej zachodniej części. Większość okazów to przedstawiciele sosny zwyczajnej w ilości 184 szt. stanowiącej 6% udziału gatunków w drzewostanie parkowym. Jej skupiska znajdują się w zachodnio-północnej części parku, tworząc lity pas o szerokości 20 m i długości 100 m. Występuje tu sosna wejmutka w liczbie 19 sztuk oraz sosna czarna (15 szt.). Spotykane są tu także daglezje zielone w ilości 25 sztuk oraz 5 dużych okazów cisa pospolitego. Kolekcja świerków to: świerk pospolity, świerk kłującego w odmianie srebrzystej i świerk serbski.

PArk Miejski w centrum miasta widok z Orelgo Kamienia

Edukacja ekologiczna w parku miejskim

Dzięki współpracy z partnerami zagranicznymi, pracownicy Urzędu Miasta Sanoka poznali sposoby i narzędzia zarządzania przestrzenią miejską. Kolejnym rezultatem była potężna dawka wiedzy, jak działać w dużym międzynarodowym konsorcjum. Dzięki zaangażowaniu w projekt dotyczący zieleni miejskiej Gmina Miasta Sanoka uzyskała partnerów do kolejnej aplikacji o środki pomocowe, stąd też duża użyteczność projektu w nawiązywaniu trwałych relacji partnerskich. Społecznie oddziaływanie projektu dało wymierne efekty w postaci cyklicznych imprez, takich jak biegi na orientacje w parku, szkolenia przewodnickie oraz eko-toury podnoszące świadomość mieszkańców miasta.

Od kilku lat pracownik Urzędu Miasta Sanoka (ogrodnik miejski) prowadzi prelekcje dla uczniów wszystkich przedszkoli, szkół podstawowych, gimnazjów i szkół ponadgimanzjalnych, dotyczące terenów zielonych w mieście. Zajęcia odbywają się zarówno w palcówkach szkolnych jak i w terenie (głównie w parku miejskim). W ramach zajęć terenowych w 2006 roku uczniowie jednego z gimnazjów posadzili na terenie parku 110 sadzonek drzew. W roku 2007 r. w ramach szkolenia przewodników beskidzkich wraz z ogrodnikiem miejskim posadzono ponad 500 drzew i krzewów ozdobnych na terenie parku. Od roku 2007 prowadzony jest monitoring fauny zamieszkującej park miejski, pod opieką ogrodnika miejskiego młodzież obserwuje i opisuje stanowiska ptaków. Monitorowane są także skrzynki lęgowe (100 sztuk), które zostały powieszone w parku w miejsce usuniętych starych i chorych drzew dziuplastych.

W 2008 roku wydano poradnik obserwatora przyrody, „Kalendarz przyrodniczy Parku Miejskiego”. Na 28 stronach znajdują się informacje o świecie zwierzęcym i szacie roślinnej parku, którą możemy obserwować w poszczególnych fenologicznych porach roku.
Osobliwości przyrodnicze w parku miejskim

Pleń to bardzo rzadkie i do końca nie zbadane zjawisko. Pleń lub inaczej robak hufcowy, którego nazwa gatunkowa brzmi ziemiórka pleniówka Sciara militaria należy do rodziny ziemiórkowatych Sciaridae. Rozmiary imago wahają się od 2,5 do 4,5 mm. Owady dorosłe w sierpniu składają jaja do ziemi, które zimują. Na wiosnę wylęgają się larwy dochodzące do 11mm. Przewód pokarmowy oraz jego zawartość jest widoczna u larw przez cienką skórę. Larwy jako typowy saprofit, żerują w glebie odżywiając się rozkładającymi się częściami rośli, odchodami zwierząt oraz próchnicą. Zdarza się, że wychodzą z ziemi i łączą się w ogromne ilości tworząc pełzający pas. Takie grupowe wędrówki tego owada obserwowane były już w XVII w.

Zjawisko to opisywał profesor Maksymilian Siła- Nowicki uczący w Samborze. Z lat 1868 – 1870 pochodzi wiele ciekawych prac opisujących entomofaunę Gór Słonnych oraz Bieszczadów autorstwa profesora. Większość pleni ma długość od 50 do 100 cm, choć ponoć może dochodzić do 9- 10 m. Podawane są przyczyny takie jak brak pokarmów czy wysuszające działanie promieni słonecznych. W sierpniu 2005 pleń został zaobserwowany sfotografowany przez pana Leszka Tomaszkiewicza, w północnej części parku, jest bardzo rzadkie zjawisko przyrodnicze w skali kraju i zostało zaobserwowane właśnie w parku miejskim w Sanoku.

DSC_0275

Wnioski

Park jest miejscem szczególnym dla sanoczan. Od wielu pokoleń stanowił miejsce wypoczynku i rekreacji, a także według źródeł był dumą i wizytówką Sanoka. Park o powierzchni ponad 10 ha w centrum miasta, z zwartym, zdrowym drzewostanem o charakterze leśnym, z dobrze wykształconym siedliskiem o bogatym runie (występują tu rośliny rzadki i chronione) wywiera bardzo korzystny wpływ na makroklimat miasta. Ten unikatowy areał zieleni wysokiej jest świadectwem dbałości o środowisko przyrodnicze.
Park jest żywą pamiątką oraz idealnym miejscem do realizacji zajęć z zakresu edukacji ekologicznej. W Parku, bowiem odbywają się lekcje wychowania fizycznego, geografii, biologii oraz historii.

Dbałość o tereny zielone, które stanowią 75% powierzchni Sanoka jest zadaniem priorytetowym wpisanym w strategiczne cele rozwoju naszej gminy. Zrównoważony rozwój Sanoka, który w swoich administracyjnych granicach zawiera obszary chronione – Park Krajobrazowy i Obszar Natura 2000, uwzględniając wartości historyczne, edukacyjne oraz estetyczne pozwoli Gminie Miasta Sanoka stworzenie wizerunku miasta przyjaznego mieszkańcom, turystom a przede wszystkim środowisku. Starania Sanoka o utworzenie z parku zielonej wizytówki miasta, miejsca atrakcyjnego dla mieszkańców i turystów świadczy o dbałości o środowisko przyrodnicze.

Park miejski w Sanoku dysponuje ogromnymi walorami przyrodniczymi i kulturowymi. Wartości przyrodnicze parku wykorzystywane są na potrzeby edukacji ekologicznej. Poprzez eksplorację ogrodu miejskiego na Górze Parkowej sanocka młodzież pod opieką pracownika Urzędu Miasta, ogrodnika miejskiego poznaje gatunki roślin i zwierząt, historię regionu oraz zależności ekologiczne. Istnieje silna więź pomiędzy starszym pokoleniem sanoczan, a pamiątkami historycznymi w parku. Miejsce to scala ogół sanockiego społeczeństwa poprzez udział w uroczystościach państwowych oraz podczas zabaw plenerowych. Jako nieodłączny element krajobrazu Sanoka, park miejski jest dumą i chlubą wielu pokoleń sanoczan. Przez około 120 lat stanowi miejsce odpoczynku i spacerów dzieci, młodzieży i osób starszych. Z każdym dniem ogród publiczny odzyskuje swój dawny, przedwojenny urok, gdy nazywany był „najpiękniejszym parkiem miejskim w Polsce”.

1-DSC01259

Literatura:
Kutiak P., 2007, Kalendarz przyrodniczy parku miejskiego, Urząd Miasta Sanoka, Sanok
Kutiak P., 2006, „Park miejski w Sanoku”, Ekoregion 1/2006, Zarząd Okręgu Bieszczadzkiego Ligi Ochrony Przyrody, Sanok, s. 13

Abstract: The Municipal Park is located in the centre of Sanok, on the slope of the Park Mount (height 364 meters above sea level), which is essential dominant in the town’s panorama. The park was established in 1909 in a “beautiful located, but completely inaccessible and totally mountainous ground” and donated by Dr. Aleksander Tchorznicki. Nowadays it is one of the most attractive places in the town, it is said to be one of the most beautiful parks in Poland and it is the biggest mountain park in Poland. Besides the object is quite valuable not only because of its nature values, but as important cultural element of the municipal policy of those days.

The park’s style is an example of a so-called landscape park, in which nature-orientated shapes predominate and the composition of the park’s interiors allows the visitors to admire spectacular sights. There are also many characteristic places from XIX and XX century like alleys, monuments and the water cascade which is called Chopin’s Spring. After Second World War, the park was renovated from destructions of the war. New trees and bushes were planted and walking ways, benches and lighting were built. The park is located in an area which is high above the building area and this makes the park unique in Europe. The park has mainly recreational functions, but it is also a breeding ground of many interesting protected species of flowers, birds and invertebrates.

inż. Piotr Kutiak

SanOK
BIP SANOK

Filmy:

Konferencja prasowa 11 marca 2019r.:
Modernizacja stadionu "Wierchy":
Sprawozdanie burmistrza z działalności między Sesjami: (28.02.2019):
Dworzec multimodalny (13.02.2019 r.)
Budowa obwodnicy Sanoka: